KADERPROSJEKTET

Jernverket vert mest alltid skrive med stor ”J”, ofte utan at ein finn det nødvendig å skrive kva for jernverk det er tale om. For sjølvsagt er det jernverket på Mo, eit av dei mest prestisjetunge ideologiske og industripolitiske prosjekta til den norske arbeidarrørsla i etterkrigstida.       

I dei politiske partia sitt fellesprogram frå 1945 heitte det kort og godt at ”Jernsaken må løses”, og i 1955 stod så Jernverket klart etter ei byggetid på 9 år. På byrjinga av 60-talet kom det også meir industri til Rana: A/S Norsk Koksverk, ammoniakkfabrikken ved koksverket og Rana Gruber. Talet på sysselsette i industri og bergverk vart dermed meir enn tredobla i perioden 1945 til 1965, og jordbrukskommunen på Helgeland vart i løpet av eit par tiår ein av dei mest typiske industrikommunane i landet. Og med dette vart den gamle ladestaden Mo eit spelebrett for heile den norske venstresida. For dei var her alle saman; arbeidarpartifolk, kommunistar og SF-arar. Og sjølvsagt kom også AKP (m-l) til Jernverksbyen.

Mo i Rana er ein av stadane som Kaderprosjektet ser særlig nøye på. Vi har gjennomført ein serie intervju med ml-arar som var i Mo til ulike tider utover 1960- og 70-talet, og dette er grunnlaget for denne artikkelen. Likevel er det viktig å understreke at dette ikkje er ein endeleg konklusjon eller eit forsøk på å skrive den definitive historia om ml-arane i Rana. Vi treng framleis fleire intervju med sentrale personar i miljøet og gjennomgang av ulike kjelder som kan kaste lys over ml-arane i Jernverksbyen.

Materialet vi har samla inn så langt opnar likevel for å kunne danne nokre hypotesar eller fortolkingar, som kan testast opp mot nye kjelder. Ei slik hypotese er at heile den norske venstresida såg på industrimiljøet her som viktig. Industriarbeidarmiljøet i Rana var ein stor politisk arena, der både enkeltpersonar og organisasjonar kunne spele seg ut. Ei anna hypotese er at den sterke proletære tradisjon som eksisterte i Mo før ml-arane kom til, fanga inn og på avgjerande måtar prega ml-rørsla sine aktivitetar her. Kombinasjonen av stor prestisje, harde kampar og sterke proletære tradisjonar gjorde såleis at den lokale varianten av rørsla fekk eit særpreg, men sette kanskje også ein del trekk ved heile den norske ml-rørsla på spissen.

Spelet om Mo

Det var få stadar det var hardare kamp om det politiske og ideologiske hegemoniet enn nettopp i Mo i Rana, men det var også her kommunistar sigra over arbeidarpartifolk i uravstemmingar på allmøte i Mo Jern og Metall. At kommunistar som Dagfinn Jakobsen og Gunnar Erlandsen vann fram i den lokale fagrørsla, var truleg ein viktig røynslebakgrunn for ml-arane.

Samstundes er det viktig å få med eit anna poeng. ”Rana har aldri passa inn” seier Inger Bjørnhaug som skriv historia til klubben på Jernverket. Når dei politiske kampane mellom SUF og SF tiltok mot slutten av 1960 talet, hadde Rana ei lang historie med strid mellom ulike grupper på venstresida. I fylgje Bjørnhaug utplasserte LO sentralt Nils Hillestad som leiar for Samorg i Rana alt i 1956. Kamp om makt i fagørsla mellom sosialdemokratar og kommunistar var sjølvsagt ikkje noko særskilt for Rana, men historia var likevel ei anna på Mo. Kommunistane i Rana var aldri Moskovittar, men utgjorde ein indre opposisjon i NKP. Fleire av dei var i si tid ekskluderte Furubotn-folk og dette oppgjeret kom også langt seinare i Rana enn andre stadar i landet.

Det var såleis ein tradisjon for at venstrepartia i Rana stod i opposisjon til si eiga rørsle - frå NKP via SF til AKP. Unnataket ser ut til å vere Arbeidarpartiet. Her tyder mykje på at konformiteten i høve til moderpartiet var sterk. Partiet sin ordførar, Øverli gjekk t.d.  ut i Dag og Tid og kravde forbod mot AKP midt på 70-talet. Nokre få år før dette skal nokre SUF-arar ha prøvt å kuppe AUF, og hadde sikra seg kontroll med lokalpartiet på Nesna. Forsøket vart imidlertid slått attende av distriktsstyret til AUF som sat på Mo: ”Vi bestemte oss for å bare la dem komme, så kunne vi håndtere dem”, seier ein som sat i AUF leiinga lokalt. Også når SUF-arane i Nesna AUF vedtok å sende heile lagskassa til FNL greip ein inn og gjorde om vedtaket, noko som førte til at ein person i leiinga av AUF på Mo vart meldt til politiet.

Ml-rørsla sitt blad, Elektroden, dreiv også i fylgje Inger Bjørnhaug ei tid i 1977 ein omfattande hetskampanje i samband med bonuskampar på Jernverket, mot det ein omtala som ”arbeidararistokratiet”, ei lett attkjenneleg omskriving for sosialdemokratar i fagrørsla. Dette utløyste eit benkeforslag om at namngitte ml-arar skulle ekskluderast frå klubben på eit møte i Mo Jern og Metall. Framlegget fekk fleirtal, men etter lange forhandlingar enda ein opp med at eksklusjonen vart omgjort til ein suspensjon på eitt og eit halvt år.

Brotet med SF

Rana passa altså ikkje inn. Men det er neppe feil å seie at industriarbeidarmiljøet i Mo i Rana var eit prioritert område for den sentrale leiinga i ml-rørsla. Dette synte seg i at ein alt på slutten av 1960-talet sende folk til Mo som skulle bygge partiet. ”De gjorde de av og til”, fortel ein av våre kjelder. Fleire vi har tala med meiner også at det alt før brotet med SF i 1969 fanst ein uoffisiell partistruktur ved sidan av den offisielle i Rana SUF. Den lokale SUF organisasjonen på slutten av 1960-talet vert imidlertid skildra som verken avansert eller utspekulert: ”Vi hadde ingen strateger i Mo i Rana […] og vi var kanskje ikke så ekstreme heller, som bevegelsen sentralt. De hadde vel en eller to mann her opp i SUF laget som de hadde større tillit til enn andre som de brukte, men de satt ikke i ledelsen”

Både i SF i Rana og i Nordland SF var det dessutan mykje sympati for SUF, og mange meinte at ein måtte opne dørene for dei unge opprørarane: ”De var ikke enig med oss politisk men de ville skaffe rom for oss i bevegelsen, og det var det de klarte å skaffe”, fortel ein som var aktiv når dette hende. Når SF-landsmøtet i 1969 hadde gjort vedtak om å opprette ein ny ungdomsorganisasjon gjekk såleis Rana SUF inn for at laget skulle halde fram med å arbeide innanfor SF. Ein valte også folk som gjekk inn for denne lina til SUF-konferansen som skulle stadfeste brotet. For mange vart dette imidlertid den første opplevinga av at ein stod føre ei ny tid med nye handlemåtar. At det var personar i SUF laget som hadde meir tillit sentralt enn andre var ein klar over, men ingen av desse sat i lokalleiinga eller vart valte til utsendingar. Sentralleiinga sine folk var likevel sjølvsagt informerte om kva ein gjekk inn for, og ein av dei som hadde utgjort mindretalet fekk reise med som observatør: ”Han som var ledelsens mann her var informert om alt vi tenkte og gjorde, og han hoppa av toget og tok fly nedover så han kom før oss […] Så når vi kom ned ble vi konfirmert i løpet av noen få timer.”

Måten striden vart handtert på frå SF sentralt, gjorde også ein del eldre SF’arar i Rana forsvann ut av SF saman med ungdommen, men berre eit fåtal av desse vart med inn i ml-rørsla. Ein av dei vi har tala med uttrykkjer det slik: ”Noen få utvalgte […] fikk være med videre, og de fikk også slite litt etter hvert.”.

Det proletære Rana

Det at ein fekk einskilde ”ordentlige” arbeidarar som stod fram som ml’arar på Mo, var truleg viktig for den lokale rørsla: ”Noe av det artigste for en slik bevegelse var å ha voksne arbeidere, vi skulle jo representere klassen og klassens interessert”. Desse var, særleg i den første fasen, meir sentrale enn dei sjølvproletariserte, enten dei var frå nærmiljøet eller kom frå andre stadar i landet, for ml-miljøet - det at ein hadde slike lokale ledestjerner som var proletære. 

Samstundes fekk dei pur unge partikadrane oppleve at glansbildet dei hadde av ”Arbeidaren” ikkje var så enkelt i den verkelege verda. Arbeidarane var nemleg ofte ikkje så enkle å ha med å gjere. I ein interessant lokal parallell til oppgjeret med Kjell Hovden, streikeleiaren frå Norgass (”Det sies at det var større bilder av han enn Mao i Oslo studentsamfunn”), gjekk den lokale partileiinga på Mo våren 1971 inn for å isolere den mest idealiserte av dei lokale ledestjernene. Han var då kring 40 år, arbeidde på jernverket, og vert skildra som ”svært selvstendig […] han var veldig tøff mot alle avvikere, DNA folk og NKP’ere, og derfor ble han hylla og bygget opp som tillitsvalgt på jernverket”. Sjølv ranværingar som då var i militærteneste så langt borte som Bardu fekk beskjeden om at han skulle isolerast.

Grunnen til vedtaket var at han skulle vere Hovden-tilhengar, ei av dei verste skuldingane ein ml-arar kunne få på seg på det tidspunktet. Mistanken vart utløyst av at han hadde motsett seg eit direktiv om å lage husleigestreik i eit burettslag. Han skal etter det våre kjelder fortel ha svart at ”Jeg tar ikke imot ordre fra speidergutter”. Ein kan sjølvsagt tenke seg for ei blodig fornærming dette var for kortklippa, ordentlege og alvorlege unge leiarar i ml-rørsla.

”Viss man skulle rive ned noen man hadde bygget opp måtte man sverte han”, slik skildrar ein av dei som var i Rana under denne prosessen det som hende. Leiinga skal ha starta ein ryktekampanje: ”Alt som kunne brukes som bløff, og noe kunne endatil være nær sannheten, han var jo en autoritær type, men ikke en bølle, alt bygget seg opp til å lage en ryktekampanje om for et svin han egentlig var”. Det gjekk så langt, har ei kjelde fortalt, at ein oppmoda kona hans om å spionere for å finne ut om han stod i kontakt med Hovden. Dette skulle imidlertid får dramatiske konsekvensar for den lokale ml-leiinga.

I byrjinga av 1972 ”lå partiet med brukket rygg fordi mange av de som hadde vært med på vedtaket hadde dårlig samvittighet fordi de kjente han godt og hadde meldt seg ut en mass så det var bare en liten kjerne igjen.” Resultatet vart at partileiinga sentralt såg det naudsamt å sende nye folk nordover, eit ektepar, for å bygge opp att partiet, sjølv om ikkje alle vi har tala med er like sikre på at dette vart gjort fullt så instrumentelt frå partileiinga: ”Om hun fikk jobb [på Mo] eller at de fant ut at de skulle søke hit fordi de hadde behov for det, vet jeg ikke. Men det er ikke tvil om at han var fra den harde kjernen”, meiner ein av dei vi har tala med. Det første grepet som vart gjort av den nye partileiinga, var at lokale ml-arar som hadde stått utanfor kampanjen året før fekk beskjed om å reparere forholdet til den isolerte arbeidaren: ”Uten at vedtaket formelt sett var opphevet vart jeg sendt ditt for å bygge opp forholdet igjen og på en eller annen mirakuløs måte sluttet han seg til rekkene igjen”, har ein av dei fortalt til Kaderprosjektet.

Dette var imidlertid ikkje siste gangen denne arbeidaren vart eit problem for ml-leiinga i Rana. Berre to år seinare, i 1974, var han ein av eit titals personar som den nye partileiinga ekskluderte, men også denne gongen vart han teken til nåde att, og gjekk villig og utan protestar attende inn i folden: ”Hvordan han klarte å finne tilbake igjen og akseptere det har jeg problemer med å forstå” seier ein av dei som hadde mykje kontakt med han.

Med AKP i Rana

”Dette var en by hvor proletariatet prega byen […] Det er ikke tvil om at Jernverket var det store politiske flaggskipet med stor ”F” til Arbeiderpartiet helt fram til oljealderen. Det var viktigere enn Grenland og Sunndalsøra og alle de stedene. Det var stor prestisje her, og dermed hadde fagforeningsarbeidet og hele byen vært veldig politisert. Kommunistene og AP hadde slåss gjennom hele ’40-’60 tallet. Når vi kom tok vi over mye av den gamle bølgen der, eller i alle fall prøvde det.”

Slik skildrar ein av dei vi har intervjua tilhøva i Rana på midten av 1970-talet. Det er svært tvilsamt om det på noko tidspunkt var fleire enn kring 50 ml-arar i Mo i Rana, sjølv om ein på store demonstrasjonsmøte eller i 1. mai tog kunne få så mange som 250-300. Langt dei fleste ser ut til å ha kome frå Nord Noreg, og eit fleirtal vart 1. generasjons akademikarar som hoppa av utdanninga for å gå attende til miljøet foreldregenerasjonen virka i. Eit radikalt miljø kring Høgskulen på Nesna på byrjinga av 1970-talet ser også ut til å ha vore viktig. Fleire sentrale ml-arar kom herifrå.

I byrjinga ser det ut til at ein var organisert i eitt stort ml-lag på Jernverket, som samla alle frå stålverket, valseverket, råjernverket osb. i eitt lag, som så hadde smålag innanfor seg. Men sommaren/hausten 1976 endra ein, uvisst av kva grunn, på dette mønsteret. Då vart ein splitta opp i mindre lag utifrå kvar ein arbeidde på Jernverket. Til dømes utgjorde Pelletsverket og Helseavdelinga eit slikt lag. Desse laga kunne i byrjinga vere så små som berre 4-5 personar. Om denne organiseringa også vart gjennomført på Koksverket veit vi ikkje.

Rana var også maktsentrum i heile landsdelen. ”Om vi ikke vant så mange store seire, så fikk vi likevel en del slike. Ingen andre klarte å få til lignende seire. Det var valgt folk inn i kommunestyret her, vi greidde å få folk på Jern og Metall-kongressen, vi greidde å gjøre ting som ble lagt ute til. De andre stedene her skjedde ikke det.” Årsakene til dette ligg kanskje i to tilhøve som fleire har påpeika skil Rana frå resten av Nord Noreg.

For det første var ein ekstremt resultatorientert, sjølv om dette var eit typisk trekk ved heile rørsla. ”Vi talte sjeler i 1. maitog, vi telte stemmer, kroner til streikestøtte og andre aktiviteter, kor mange vi fikk med på sommerleirer. Det var kvantitetsretta. De som greidde å få positive resultat ble sett opp til.” Rana leverte dei beste resultata, og i eit system som AKP vert det fort sjølvforsterkande når ein set opp målsettingar og greier å overoppfylle dei. Det andre tilhøvet var at ml-miljøet i Rana internt i Nordland vart sett på som svært sekterisk samanlikna med andre stadar i Nordland, som t.d. Brønnøysund, Mosjøen eller Bodø. ”Her var det veldig mye mer båser. Og det var med på å gjøre miljøet hardere”, forklarar ein vi har intervjua.

Det er mykje vi har gått fort over i denne artikkelen, av fleire grunnar. Ein kan i fleng nemne det omfattande kulturelle livet (kor, band, Oktoberbokhandel osb.); den omfattande fagleg-politiske verksemda som mange ml-arar var sentrale i; overvakinga av ml-arane (ein vi har tala med hadde tom mappe frå tida på Mo!), kvinnene si stilling (kvinnesynet til den mannlege delen vart ofte tema i kadervurderingar, som regel med påfølgande kanossagang), og mykje meir. Dette og meir skal vi heilt sikkert kome attende til. Når ein skal skrive historie om den norske ml-rørsla trur vi at Rana kan fortelje oss nok særleg, ei historie som er både lik og annleis enn den store ml-historia. Vi oppmodar difor om at alle som har kommentarar eller innspel, både i høve til det vi har sagt og det vi har utelate, til å ta kontakt med Kaderprosjektet – enten ein har observert utanfrå, levt med rørsla inn på livet, eller levt det proletære livet med arbeid på Jernverket og bustad i Stjerneblokkene.

Send e-post til:  post(a)kader.no dersom du har spørsmål om eller kommentarer til denne websiden.

Copyright © 2004 Kaderprosjektet